«هوش و تاب‌آوری؛ رمز بقا در دنیای پرتنش ۲۰۳۰» Four Futures for the New Economy: Geoeconomics and Technology in 2030

گزارش Four Futures for the New Economy: Geoeconomics and Technology in 2030

مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum)
این گزارش چهار آینده متفاوت برای اقتصاد جهانی تا سال ۲۰۳۰ را بر اساس تعامل بین ژئو اکونومی (geoeconomics) و پیشرفت فناوری ترسیم می‌کند
و به‌ عنوان دیدگاهی استراتژیک برای مدیران و سیاست‌گذاران طراحی شده است

مقدمه

اقتصاد جهانی در حال گذار از دوره‌ای است که تمرکز اصلی آن بر حسابداری، بهره‌وری و مدیریت هزینه بود، به دوره‌ای که قدرت اقتصادی، امنیت و فناوری‌های نوین نقش تعیین‌کننده در تعیین جایگاه کشورها و سازمان‌ها پیدا کرده‌اند. فناوری‌های دیجیتال، هوش مصنوعی و اتوماسیون، دیگر صرفاً ابزار تولید و کارایی نیستند، بلکه به نیروی محرکه تصمیم‌گیری‌های راهبردی و سیاست‌های ملی تبدیل شده‌اند. این تحول، لزوم بازنگری مدیران در مدل‌های تصمیم‌گیری، سرمایه‌گذاری و مدیریت ریسک را بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌کند.

با ظهور «اقتصاد جدید»، مرز بین استراتژی کسب‌وکار و امنیت ملی به تدریج محو می‌شود و سازمان‌ها و کشورها باید توانایی تحلیل و پاسخ‌دهی به شوک‌های ژئوپلیتیکی و تغییرات فناوری را هم‌زمان داشته باشند. مدیریت تاب‌آوری، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و سرمایه انسانی، دیگر مزیت رقابتی اختیاری نیست، بلکه شرط بقا در محیط اقتصادی آینده به شمار می‌رود.

برای ایران، این چالش‌ها و فرصت‌ها به شکل خاصی نمایان می‌شوند. محدودیت دسترسی به فناوری‌های پیشرفته، تنش‌های منطقه‌ای و وابستگی به بازارهای جهانی، مدیریت هوشمند منابع و مهارت‌ها را به یک ضرورت راهبردی تبدیل کرده است. تصمیم‌گیرندگان ایرانی، هم در سطح سیاست‌گذاری و هم در سطح سازمان‌های بزرگ، باید چارچوب‌های سناریو محور را برای پیش‌بینی و آماده‌سازی خود و سازمان‌هایشان در برابر آینده‌های متفاوت اقتصاد جهانی مدنظر قرار دهند.

چارچوب تحلیلی

برای فهم «اقتصاد جدید» تا سال ۲۰۳۰، این گزارش دو نیروی اصلی را محور تحلیل قرار می‌دهد: ژئو اکونومی (geoeconomics) و فناوری. ژئو اکونومی نشان‌دهنده تعامل سیاست، قدرت و اقتصاد بین‌المللی است و فناوری، به‌ویژه هوش مصنوعی، دیجیتال‌سازی و اتوماسیون، نقش سیستمیک و محرک اصلی رشد، نوآوری و رقابت‌ پذیری را ایفا می‌کند. این دو نیرو، پایه و اساس چهار آینده محتمل اقتصاد جهانی را شکل می‌دهند.

در این چارچوب، دو محور اصلی برای سناریونویسی تعریف شده است:

1. وضعیت ژئوپلیتیک: باثبات یا پرتنش

2. سرعت و گستردگی پذیرش فناوری: سریع و گسترده یا کند و متمرکز

با ترکیب این دو محور، چهار سناریو به‌عنوان آینده‌های محتمل شکل می‌گیرد که هر کدام پیامدهای خاص خود را بر رشد اقتصادی، بازار کار، تجارت جهانی، زنجیره تأمین، انرژی و حکمرانی فناوری دارند.

رویکرد گزارش:

• پیش‌بینی قطعی انجام نمی‌دهد، بلکه ابزار تحلیلی و سناریو محور برای آماده‌سازی مدیران و سیاست‌گذاران ارائه می‌کند.

• تمرکز بر تاب‌آوری، انعطاف‌پذیری و ظرفیت‌سازی است، نه صرفاً بر سود کوتاه‌مدت یا رشد مقطعی.

• این چارچوب امکان مقایسه و تحلیل تصمیمات راهبردی در شرایط عدم قطعیت و شوک‌های جهانی را فراهم می‌آورد.

ژئوپلیتیک باثبات + پذیرش سریع و گسترده فناوری

تصویر کلان اقتصادی:
در این سناریو، اقتصاد جهانی در مسیر بازگشت رشد قرار می‌گیرد و نرخ رشد اقتصادی در کشورها به بالای ۴٪ می‌رسد. تورم در اقتصادهای پیشرفته کنترل‌پذیر است، اگرچه در برخی بازارهای نوظهور، شوک‌های قیمتی مشاهده می‌شود. تجارت کالا تثبیت می‌شود و جریان‌های دیجیتال و خدماتی شتاب می‌گیرند، در حالی که کشورها بین «محلی‌ سازی» و «تنوع‌بخشی منطقه‌ای» نوعی تعادل تازه ایجاد می‌کنند.

فناوری، بهره‌وری و هوش مصنوعی:
پذیرش سریع فناوری باعث افزایش بهره‌وری و سرریز نوآوری می‌شود. هوش مصنوعی موتور رشد اقتصادی و هم‌زمان عامل چالش در بازار کار است، زیرا جابه‌جایی شغلی و قطبی‌ شدن دستمزدها افزایش می‌یابد. برندگان کسانی‌اند که بازآموزی و توسعه مهارت‌های انسان‌محور را جدی گرفته‌اند.

بازار کار و مهارت‌ها:
نیروی کار در این سناریو با فرصت‌های آموزشی و مهارتی گسترده روبه‌رو است. تقاضا برای مشاغل انسان‌محور و مهارت‌های نرم افزایش می‌یابد و سازمان‌ها نیاز دارند با سیاست‌های انعطاف‌پذیر و برنامه‌های توسعه مهارت، نیروی کار خود را توانمند کنند.

انرژی، منابع و پایداری:
مصرف انرژی به دلیل گسترش فناوری و AI افزایش می‌یابد، اما همکاری بین‌المللی اجازه می‌دهد بازار انرژی نسبتاً باثبات باقی بماند و روند کربن‌زدایی ادامه یابد. کمبود برخی مواد معدنی کمی می‌تواند ترمز باشد، اما زیرساخت‌های دیجیتال و ظرفیت پذیرش فناوری همچنان رقابت‌پذیری را تضمین می‌کنند.

پیامدهای مدیریتی:

• سرمایه‌گذاری در زیرساخت دیجیتال و سواد داده ضروری است.

• تمرکز بر آموزش، بازآموزی و جذب استعدادها کلیدی است.

• انعطاف‌پذیری سازمان‌ها در پذیرش فناوری و مدیریت تغییر، مزیت رقابتی محسوب می‌شود.

• همکاری بین‌المللی در انرژی و منابع، و استراتژی‌های تاب‌آوری، شرط بقا هستند.

ژئوپلیتیک باثبات + پذیرش کند و متمرکز فناوری

تصویر کلان اقتصادی:
در این سناریو، اقتصاد جهانی همچنان باثبات است، اما رشد اقتصادی نسبت به سناریو الف کندتر است. نرخ رشد اقتصادی در کشورهای پیشرفته و نوظهور در محدوده پایین‌تر از ۴٪ قرار دارد و فشارهای تورمی کنترل‌شده اما پایدار هستند. تجارت جهانی کالاها و خدمات با ثبات نسبی پیش می‌رود، اما جریان‌های دیجیتال و نوآوری فناوری محدود و متمرکز باقی می‌مانند.

فناوری، بهره‌وری و هوش مصنوعی:
پذیرش کند فناوری باعث می‌شود بهره‌وری افزایش چندانی نداشته باشد و اثر نوآوری‌ها محدود باشد. فناوری عمدتاً در بخش‌های خاص و متمرکز مورد استفاده قرار می‌گیرد و سرعت انتشار آن در بنگاه‌ها و بازار کار پایین است. این وضعیت باعث می‌شود شکاف بین کسب‌وکارهای پیشرو و عقب‌مانده افزایش یابد.

بازار کار و مهارت‌ها:
تغییر شغل و جابه‌جایی نیروی کار کند است، اما قطبی‌شدن دستمزدها در سطح متوسط باقی می‌ماند. نیاز به برنامه‌های بازآموزی و مهارت‌آموزی وجود دارد، اما فشار و ضرورت فوری کمتری نسبت به سناریو الف دارد. سازمان‌ها فرصت دارند سیاست‌های تدریجی و کنترل‌شده برای توسعه سرمایه انسانی اجرا کنند.

انرژی، منابع و پایداری:
مصرف انرژی نسبتاً پایدار است و شوک‌های شدید کمتر دیده می‌شود، اما روند کربن‌زدایی کند است. کمبود منابع معدنی و محدودیت زیرساخت‌های فناوری ممکن است رشد بخش‌هایی از اقتصاد را محدود کند.

پیامدهای مدیریتی:

• سرمایه‌گذاری در فناوری و زیرساخت‌های دیجیتال باید هوشمندانه و متمرکز باشد.

• برنامه‌های توسعه مهارت‌ها و بازآموزی نیروی کار برای کاهش شکاف‌ها ضروری است.

• سازمان‌ها باید انعطاف‌پذیری متوسط را حفظ کنند و آماده مدیریت تغییر تدریجی باشند.

• سیاست‌گذاری و همکاری بین‌المللی برای انرژی و منابع حیاتی، اما محدودتر است.

ژئوپلیتیک پرتنش + پذیرش سریع فناوری

تصویر کلان اقتصادی:
در این سناریو، محیط جهانی پرتنش است و رقابت‌های ژئوپلیتیکی افزایش یافته است. با وجود بروز درگیری‌های منطقه‌ای و محدودیت‌های بین‌المللی، برخی کشورها با پذیرش سریع فناوری، توانسته‌اند بهره‌وری و رشد خود را حفظ کنند. رشد اقتصادی نسبتاً مثبت است اما ناپایدار، و بازارها در معرض شوک‌های مکرر قرار دارند.

فناوری، بهره‌وری و هوش مصنوعی:
فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی به ابزارهای رقابت استراتژیک و ژئواکونومیک تبدیل شده‌اند. کشورها و شرکت‌هایی که سریع‌ترین پذیرش فناوری را دارند، مزیت رقابتی پیدا می‌کنند، اما تمرکز فناوری باعث افزایش شکاف‌های داخلی و منطقه‌ای می‌شود. نوآوری‌ها اغلب در بخش‌های خاص و راهبردی متمرکز است.

بازار کار و مهارت‌ها:
جابه‌جایی شغلی سریع است و نیاز به مهارت‌های دیجیتال و فناوری بالا وجود دارد. این سناریو باعث قطبی‌شدن دستمزدها می‌شود، به‌ویژه میان نیروی کار متخصص و غیرمتخصص. سازمان‌ها باید روی توانمندسازی سریع و بازآموزی مداوم سرمایه انسانی خود تمرکز کنند تا در محیط پرتنش باقی بمانند.

انرژی، منابع و پایداری:
رقابت بر سر منابع استراتژیک و انرژی شدید است. زنجیره‌های تأمین سیاسی‌تر و کوتاه‌تر شده‌اند و امنیت انرژی به چالش کشیده می‌شود. کمبود مواد معدنی و منابع محدود، فشار هزینه‌ها را افزایش می‌دهد و سازمان‌ها و کشورها باید راهبردهای تاب‌آوری و ذخیره‌سازی منابع را تقویت کنند.

پیامدهای مدیریتی:

• پذیرش سریع فناوری و توسعه زیرساخت دیجیتال، شرط بقا است.

• سرمایه‌گذاری بر مهارت‌ها و بازآموزی مداوم نیروی کار، حیاتی است.

• سازمان‌ها باید آمادگی مواجهه با شوک‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی را داشته باشند.

• همکاری محدود بین‌المللی، استراتژی تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری را به اولویت تبدیل می‌کند.

ژئوپلیتیک پرتنش + پذیرش کند و متمرکز فناوری

تصویر کلان اقتصادی:
در این سناریو، محیط جهانی پرتنش و محدود است و رشد اقتصادی کند یا حتی ایستا است. کشورهایی که به انزوا گرایش دارند و تجارت خود را محدود به متحدان نزدیک می‌کنند، با رکود اقتصادی، تورم بالا و ناپایداری کلان اقتصادی مواجه هستند. بدهی عمومی بالا و هزینه خدمات بدهی سنگین، فشار مضاعفی بر دولت‌ها و بازارها وارد می‌کند.

فناوری، بهره‌وری و هوش مصنوعی:
پذیرش فناوری کند و متمرکز باقی می‌ماند. نوآوری‌های فناورانه در بخش‌های محدودی مانند دفاع و امنیت به کار گرفته می‌شوند و شرکت‌های کوچک‌تر در سایر بخش‌ها تحت فشار رقابت، هزینه و محدودیت سرمایه و فناوری قرار می‌گیرند. فناوری، موتور رشد اقتصادی ضعیف و هم‌زمان منبع شکاف اجتماعی است.

بازار کار و مهارت‌ها:
جابه‌جایی شغلی محدود و کند است. قطبی‌شدن دستمزدها کمتر شده است، زیرا برخی گروه‌های کارگری قدرت چانه‌زنی بیشتری پیدا می‌کنند، اما تورم بخش زیادی از درآمدها را می‌بلعد. سیاست‌های جذب نخبگان و محدودیت‌های مرزی کمبود مهارت را تشدید می‌کند.

انرژی، منابع و پایداری:
بازگشت تولید و فناوری به داخل کشور (reshoring) و افزایش هزینه‌های دفاعی بازار کار و منابع را محدود می‌کند. شوک‌های مکرر و قیمت بالای انرژی، و شکاف عمیق‌تر در گذار انرژی، از چالش‌های اساسی این سناریو هستند. زنجیره‌های تأمین سیاسی، کوتاه‌تر و خشک‌تر شده‌اند و انعطاف‌پذیری بسیار محدود است.

پیامدهای مدیریتی:

• سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری و زیرساخت‌های حیاتی، شرط بقا است.

• سازمان‌ها باید استراتژی‌های مقابله با شوک و مدیریت بحران را تقویت کنند.

• توسعه مهارت‌ها و بازآموزی نیروی انسانی ضروری است، هرچند فشار اقتصادی و محدودیت منابع، برنامه‌ها را سخت می‌کند.

• توجه ویژه به بخش‌های راهبردی فناوری و انرژی حیاتی است.

پیامدهای راهبردی مقایسه‌ای

با بررسی چهار سناریوی اقتصاد جدید تا سال ۲۰۳۰، می‌توان پیامدهای راهبردی را در دو سطح کلان مشاهده کرد:

۱. تفاوت‌ها و مشخصه‌های هر سناریو:

• سناریو الف (باثبات + فناوری سریع): رشد اقتصادی بالا، نوآوری گسترده، بازار کار پویا، رقابت شدید برای استعدادها و زیرساخت دیجیتال حیاتی.

• سناریو ب (باثبات + فناوری کند): رشد متوسط، نوآوری محدود، بازار کار کند، فرصت مدیریت تغییر بیشتر، تمرکز فناوری در بخش‌های محدود.

• سناریو ج (پر تنش + فناوری سریع): رشد ناپایدار، رقابت ژئواکونومیک شدید، فناوری به‌عنوان دارایی استراتژیک، نیاز به تاب‌آوری سازمانی بالا.

• سناریو د (پر تنش + فناوری کند): رکود یا رشد پایین، تورم بالا، تمرکز فناوری در بخش‌های محدود، زنجیره‌های تأمین خشک و سیاسی، فشار شدید بر نیروی کار و منابع.

۲. مؤلفه‌های مشترک و ثابت:

• تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری در مقابل شوک‌های جهانی یک ضرورت حیاتی است.

• سرمایه انسانی، آموزش و بازآموزی، همچنان عامل کلیدی برای موفقیت سازمان‌هاست.

• زیرساخت‌های دیجیتال و ظرفیت پذیرش فناوری، رقابت‌پذیری را تعیین می‌کنند.

• زنجیره‌های تأمین هوشمند و مدیریت منابع استراتژیک، شرط بقا در هر سناریویی هستند.

۳. پیامدها برای دولت‌ها:

• ضرورت تقویت حکمرانی فناوری و توسعه سیاست‌های انعطاف‌پذیر اقتصادی.

• تمرکز بر امنیت انرژی و منابع و ایجاد همکاری‌های بین‌المللی هوشمند.

• طراحی سیاست‌های جذب استعداد و مهارت، حتی در شرایط محدودیت‌های ژئوپلیتیک.

۴. پیامدها برای سازمان‌ها و مدیران:

• توسعه استراتژی‌های تاب‌آوری و مدیریت تغییر، بدون توجه به سناریوی آینده، حیاتی است.

• سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری و زیرساخت‌های دیجیتال شرط بقاست.

• انعطاف‌پذیری و توانمندسازی نیروی کار، عامل مزیت رقابتی بلندمدت محسوب می‌شود.

این صفحه، چارچوب مقایسه‌ای و جمع‌بندی تحلیلی بدون ورود به سناریوها به صورت جزیی را ارائه می‌دهد تا مدیران بتوانند تصمیم‌گیری راهبردی مبتنی بر سناریوها داشته باشند.

جمع‌بندی

اقتصاد جهانی تا سال ۲۰۳۰ در مسیر تحول عمیقی قرار دارد. فناوری و ژئواکونومی به‌عنوان نیروهای اصلی، نه تنها رشد و بهره‌وری را شکل می‌دهند، بلکه مرز بین کسب‌وکار، سیاست و امنیت ملی را محو می‌کنند. در چنین محیطی، پیش‌بینی دقیق آینده دشوار است و تمرکز صرف بر رشد کوتاه‌مدت، سازمان‌ها و کشورها را آسیب‌پذیر می‌کند.

پیام اصلی برای تصمیم‌گیرندگان:

• تاب‌آوری، انعطاف‌پذیری و ظرفیت‌سازی، دیگر مزیت رقابتی اختیاری نیست؛ شرط بقاست.

• سازمان‌ها باید بر زیرساخت دیجیتال، توسعه مهارت‌ها، بازآموزی نیروی انسانی و حکمرانی فناوری تمرکز کنند.

• سرمایه‌گذاری راهبردی و پیش‌نگری، شرط تصمیم‌گیری هوشمندانه در مواجهه با شوک‌ها و تغییرات غیرقابل پیش‌بینی است.

برای مدیران و سیاست‌گذاران ایرانی، این بدان معناست که آمادگی برای چند سناریوی محتمل و مدیریت منابع انسانی و فناوری در محیط پرچالش و پرتنش باید در دستور کار باشد. آینده از ما نمی‌خواهد سریع‌تر بدویم، بلکه می‌خواهد عمیق‌تر فکر کنیم و هوشمندانه‌تر عمل کنیم.

” تاب‌آوری و استراتژی مبتنی بر سناریو، کلید موفقیت در اقتصاد جهانی نوین هستند.”

مطالب پیشنهادی

• 📄گزارش رسمی مجمع جهانی اقتصاد
• 📈 Deloitte Human Capital Trends 2024–۲۰۲۵
• 📊بهینه‌کاوی و وام‌گیری هوشمند؛ مسیر سازمان‌های پیشرو برای خلق
• 🌍 مجمع جهانی نخبگان برتر ۲۰۲۵ با بیش از ۳۰۰ دانشمند از ۱۰ کشور
• 💡 فناوری‌های نوظهور؛ پلی به سوی صلح پایدار، پروفسور علی‌اکبر
• 🧓 ایران در خط پایان جوانی: سرعت سالمندی ۳ برابر کشورهای
• 📈 شاخص‌های کار خوب CIPD 2025 و کار شایسته ILO
• ⚖️ مهم‌ترین اولویت‌های زندگی
• 🎓 گزارش جهانی آموزش و مهارت‌آموزی ۲۰۲۵
• 💰 شفافیت در پرداخت و عدالت سازمانی
• 👥 نقش منابع انسانی در سازمان‌های آینده صرفاً عملیاتی نیست
• 📑 گزارش روندهای جهانی سرمایه انسانی Deloitte – سال ۲۰۲۵